Lang werd immersie van geluid lange tijd voorbehouden aan donkere zalen en salons vol luidsprekers; tegenwoordig past ze in een borstzak dankzij draadloze oordopjes. Maar wat gebeurt er echt met een soundtrack wanneer die via twee oorstukken gaat, tussen twee metrohaltes in?
Een film in de trein kijken, een serie halverwege bijhalen of een potje spelen op een draagbare console is tegenwoordig geen uitzondering meer. Het beeld kan ermee overweg, maar geluid blijft vaak achter, terwijl het juist de spanning van een scène bepaalt en de actie om je heen plaatst. Als je het geluid uitzet tijdens een horrorfilm, springt er niemand meer!
Op dit moment vertrouwen draadloze oordopjes op drie technologieën om die beleving te behouden: ruisonderdrukking, Bluetooth en ruimtelijk geluid, maar elk heeft zijn beperkingen. We zetten alles op een rijtje.
Het MP3-formaat heeft soundtracks in onze zakken gestopt
In de film Baby Driver laat de jonge chauffeur, bedacht door Edgar Wright, zijn muziek nooit stoppen. Het bedekt de tinnitus die hij heeft opgelopen na een auto-ongeluk, en zijn oordopjes zijn niet verbonden met een smartphone maar met een van zijn vele iPods. Het personage vat in één zin samen wat gecomprimeerde muziek mogelijk heeft gemaakt.
Het MP3-formaat, waarvan de norm in 1993 werd gepubliceerd, blijft het meest sprekende symbool. Wanneer het met 128 kbit/s wordt gecodeerd, wordt een CD-nummer elf keer lichter (ten koste van een deel van de geluiddata, die wordt opgeofferd). Zo konden gebruikers tientallen uren soundtracks luisteren in de bus of trein, op een apparaat dat gemakkelijk in een zak te stoppen is. Sindsdien heeft streaming de mp3-bestanden opgevolgd, maar de gewoonte is gebleven.
Ruisonderdrukking maakt de omgeving niet volledig leeg
Met “gewone” oordoppen lukt het vaak niet om bij het rumoer van een metro nog een fluistering of een piepje te horen. Het is precies op zo’n detail dat de film BLOW OUT van Brian De Palma rust. John Travolta speelt een geluidstechnicus van B-films die ’s nachts geluiden uit de natuur opneemt met een kogelvormige microfoon. Wanneer hij zijn band terugluistert, hoort hij een ontploffing net voordat een band explodeert.
Oortjes met actieve ruisonderdrukking zijn ontworpen om dit soort details te redden. Hun microfoons nemen omgevingsgeluid op en zenden vervolgens een tegengestelde golf uit om het geluid te neutraliseren. Maar alles verdwijnt niet: ruisonderdrukking werkt vooral tegen lage en constante geluiden, zoals een trein- of vliegtuigmotor, terwijl hogere tonen en plotselinge geluiden juist door blijven komen. Het gesprek van de mensen naast je zal dus wel wat gedempt overkomen, maar het zal er toch zijn. Het overige werk lukt via passieve isolatie, oftewel dopjes of kussentjes die mooi in het oor passen.
Draadloos maakt de handen vrij, maar het geluid komt met vertraging aan
Wie ooit met bedrade oortjes werkte, herinnert zich ongetwijfeld het snoer dat vast blijft zitten aan een deurklink, waardoor er tijdens een scène een oortje uitrukte. Bluetooth heeft dit probleem opgelost, en je moet nog kiezen welke oplossing je kiest. Een gesloten hoofdtelefoon met ruisonderdrukking neemt meer ruimte in de tas in, terwijl een draadloze oordop van bijvoorbeeld MediaMarkt prima in een jeanszak past, mits je zorgt voor de juiste dopjes.
Deze vrijheid heeft echter een keerzijde. Voordat het geluid je oor bereikt, wordt het gecomprimeerd, in buffers geplaatst en vervolgens via een radiosignaal verzonden, en elke stap voegt vertraging toe. Bij het kijken van een film verbergt menig apparaat deze vertraging door de beeldvertraging aan te passen. Maar in een spel is dat lastiger, want je zou ook de respons op je commando’s moeten vertragen. Toen Nintendo in september 2021 Bluetooth-audio op de Switch toeliet, waarschuwde de fabrikant bovendien dat een vertraging kon ontstaan afhankelijk van het gebruikte hoofd- of oordopje, de luidspreker of de headset. Doen dus maar voordat je je controller de schuld geeft…
Maakt ruimtelijke audio echt dat de helikopter boven je hoofd zweeft?
In 1979 plaatste Walter Murch bij de helikopterbeelden uit Apocalypse Now twee geluidskanalen achter het publiek. Deze mix wordt later 5.1 genoemd, en deze film wordt vaak gezien als de eerste die iemand ooit de titel « sound designer » gaf. Ruimtelijke audio streeft naar hetzelfde doel, maar met slechts twee luidsprekers, en een vrij eenvoudige methode: het gaat om een verwerking die geluid filtert alsof je hoofd en gehoor het doen, zodat de hersenen het voor, achter of boven je plaatsen.
Maar de illusie kent grenzen, want dit filtreren kan per persoon verschillen. Het waarnemen van hoogte is precies wat hier het meest afhankelijk van is, en Apple biedt bijvoorbeeld de mogelijkheid een persoonlijk profiel aan te maken met de TrueDepth-camera van de iPhone. Het effect start dus vanuit content in 5.1, 7.1 of Dolby Atmos uit een compatibele app, of uit een stereo-bron die door het systeem is omgezet. Het helioptergeluid zal dus wel ergens boven je passeren, maar niet voor iedereen op dezelfde hoogte.
Sommige games zijn zelfs specifiek ontworpen voor hoofdtelefoons. Voor Hellblade: Senua’s Sacrifice heeft het Ninja Theory-studio de stemmen die de heldin hoort in binaural opgenomen, een procédé dat de positie van geluiden in de ruimte vastlegt en voor hoofdtelefoons bedoeld is (het effect is minder bij luidsprekers). Bij de release in november 2020 bood de PlayStation 5 de 3D-audio uitsluitend voor koptelefoons, terwijl de tv-luidsprekers dit pas kregen met de update van september 2021. Het herkennen van een dreiging bij het oor voordat deze in beeld verschijnt, was precies het doel van deze aanpak.
Tot slot, 3 limieten om te kennen voordat je een film in de trein start
| Technologie | Wat het oplevert | De beperking |
| Actieve ruisonderdrukking | Neemt vooral lage en constante geluiden weg | Hoge tonen, plotselinge geluiden en een deel van stemmen blijven hoorbaar |
| Bluetooth | Verwijdert de kabel | Het geluid komt met vertraging aan, wat bij video vaak wordt gemaskeerd maar bij games niet |
| Ruimtelijke audio | Plaat geluiden voor je, achter je of boven je | Het effect varieert per persoon |
Een paar oordopjes zal waarschijnlijk geen vervanging zijn voor een compleet set luidsprekers voor home cinema, en dat is ook niet wat men ervan vraagt. Wel stelt het je in staat om, in een drukke trein, een aanzienlijk deel terug te vinden van wat de mixers in de soundtrack hebben geplaatst, op voorwaarde dat je weet wat er onderweg verloren gaat. Tussen gesloten koptelefoon of oordopjes die in de zak verdwijnen, blijft alles een kwestie van reis en morfologie, en jouw oren zullen het oordeel vellen beter dan wij.
