Stel je voor: met amper 1.280 soortgenoten de planeet delen terwijl de ijstijden je om de oren vliegen… Het klinkt als een extreem survivalprogramma, maar volgens de nieuwste wetenschap is dit precies hoe onze voorouders bijna het loodje legden. Toch zitten jij en ik hier nu (achter een scherm zelfs), en dat vraagt om een duik in het fascinerende verhaal van de menselijke bijna-uitroeiing.
Het demografisch nesten door het oog van de naald
Het is inmiddels wetenschappelijk: zo’n 930.000 tot 813.000 jaar geleden kromp de populatie mensen tot een miezerig clubje van ongeveer 1.280 individuen die zich konden voortplanten. Dit stond gelijk aan een dramatische daling van 98,7% vergeleken met eerdere generaties. Zoom even uit: waar ooit circa 100.000 individuen rondliepen, bleef er uiteindelijk een handvol over. En alsof het niet erg genoeg was: deze slinkende groep hield het 117.000 jaar vol zonder écht uit te sterven. Je zou er bijna een standbeeld voor verdienen.
Deze onthutsende ontdekking komt uit een studie gepubliceerd in Science op 31 augustus 2023. De onderzoekers gebruikten genoomdata van 154 moderne mensen verdeeld over tien Afrikaanse en veertig niet-Afrikaanse populaties. Het analytische gereedschap? Het “proces van snelle coalescentie in infinitesimale tijd” (FitCoal). Kort gezegd: door de huidige genetische variatie en diens evolutie te onderzoeken, konden ze de omvang van menselijke populaties uit een grijs, vergrendeld verleden reconstrueren.
IJstijden, klimaatstress en het raadsel van het fossielentekort
Waarom kromp de mens zo dramatisch? Eén blik op de ijstijden en je snapt het: tussen 1,25 en 0,7 miljoen jaar geleden kreeg de aarde te maken met steeds kouder wordende periodes. Gletsjers doken op, oceanen koelden af en Afrika plus Eurazië kregen te maken met verlammende droogtes. Een heerlijk decor voor een romantisch dinertje was het niet: hongersnood, conflicten en het uitsterven van dieren die als voedselbron dienden, trokken als schaduw over onze voorouders heen. Het was overleven in de overtreffende trap.
Over de precieze oorzaak twisten wetenschappers nog, maar opvallend genoeg lijkt deze duistere periode samen te vallen met een opvallend gebrek aan menselijke fossielen uit het begin van het stenen tijdperk. Volgens antropoloog Giorgio Manzi van de universiteit Sapienza in Rome viel het ‘fossielgat’ precies in deze tijd van bloedarmoede in de menselijke populatie. Logisch eigenlijk: met zo weinig mensen zijn tastbare overblijfselen zeldzaam.
Genetische schokken en de geboorte van afzonderlijke mensensoorten
Een bijzonder gevolg van deze demografische neergang was een kaalslag in onze genetische diversiteit: 65,85% van de genetische variatie verdween. Alsof dat niet genoeg was, veranderde er nóg iets revolutionairs. Tijdens deze periode fuseerden twee chromosomen tot menselijk chromosoom 2, waardoor mensen als enige doorgaande hominiden 23 chromosomenparen bezitten, in tegenstelling tot de 24 van grote apen.
Dit soort speciaties kunnen de loop van de evolutie flink beïnvloeden. Zo vermoeden wetenschappers dat het demografisch knelpunt niet alleen Homo sapiens, maar ook Neanderthalers en Denisovamensen gevormd heeft. Onderzoek suggereert namelijk dat de laatste gemeenschappelijke voorouder van deze groepen ongeveer 765.000 tot 550.000 jaar geleden leefde. Wellicht werd door deze crisis de mensheid in kleine, geïsoleerde populaties opgesplitst. Elk groepje ontwikkelde eigen trekjes, totdat er verschillende soorten ontstonden.
- Homo sapiens: onze tak
- Neanderthalers: de klassieke ooms/tantes
- Denisovanen: de onbekende neven
Aangezien Neanderthalers en Denisovanen hetzelfde gefuseerde chromosoom delen, moet deze samensmelting vóór hun splitsing hebben plaatsgevonden, aldus de Londense paleontoloog Chris Stringer.
Het wonder van het overleven: vuur en hoop
Dat deze bijna-uitroeiing niet het einde betekende, danken onze voorouders vermoedelijk aan een beter klimaat zo’n 813.000 jaar geleden én het temmen van het vuur. Dit gaf mensen nieuwe overlevingskansen. Natuurlijk is er nog veel onbekend — de puzzel is nog niet compleet. Toekomstig onderzoek zal hopelijk ophelderen of natuurlijke selectie tijdens deze chaotische periode het menselijk brein een duwtje in de goede richting heeft gegeven.
Dus, volgende keer dat je zuchtend in de file staat of je koffie te slap is: bedenk dat jouw familie 117.000 jaar heeft overleefd met extreem weinig opties. Blijkbaar zijn wij mensen gebouwd om door te zetten!
