Als je denkt dat je alles weet over Hayao Miyazaki omdat je Spirited Away uit je hoofd kent of omdat je spontaan een traan laat bij elke trailer van Studio Ghibli: denk nog eens goed na! Zijn belangrijkste werk is namelijk geen film, geen Ghibli-productie, en wordt vaak over het hoofd gezien: laten we samen duiken in het verborgen meesterwerk ‘Nausicaä van de Vallei van de Wind’ – en nee, we hebben het dus níét alleen over de film!
De roots van een meesterwerk – ver vóór Ghibli
Oké, een kleine tijdreis. We schrijven 1984, Studio Ghibli bestáát nog niet. Miyazaki heeft net Het Kasteel van Cagliostro afgeleverd en brengt samen met Isao Takahata en Studio Toei een nieuwe film uit: Nausicaä van de Vallei van de Wind. Voor velen is deze film het begin van Miyazaki’s legendarische carrière, maar wat weinig mensen weten: dit verhaal begon als een manga, getekend door Miyazaki zelf. En dáár ligt de ware kern van zijn oeuvre.
Waar begon het allemaal?
Februari 1982: de eerste avonturen van prinses Nausicaä verschijnen in het tijdschrift Animage. Miyazaki zelf was allesbehalve happig om eraan te beginnen – hij wilde eigenlijk gewoon films maken! Maar na het weigeren van zijn filmprojecten door producenten en op aanraden van Animage, besluit hij overstag te gaan, op voorwaarde dat hij volledige vrijheid kreeg over onderwerp, verhaal, én het recht om te pauzeren voor andere animatieprojecten. Zo werd Kaze no tani no Naushika geboren.
Inspiratie haalde hij uit van alles – van Homerus’ Odyssee, via een encyclopedie van de Griekse mythologie van Bernard Evslin, tot het Japanse sprookje ‘De prinses die van insecten hield’, dat Miyazaki als kind diep raakte. Hij vroeg zich altijd af wat er met zo’n vrije geest als die prinses zou zijn gebeurd als ze haar eigen pad had gevolgd. Die nieuwsgierigheid keert terug in Nausicaä, die in een wereld leeft geruïneerd door oorlogen en menselijke uitbuiting. Giftige dampen, reuzeninsecten, een bijna uitgestorven mensheid – klinkt niet bepaald zonnig, toch? En tóch raakten lezers onmiddellijk in de ban van deze desolate wereld.
Manga vs. film: een ambivalente relatie
Hier begint het ironische verhaal: al in 1983 moest Miyazaki zijn manga voor de eerste keer pauzeren om… juist, een verfilming te maken! Vervolgens volgden jaren vol onderbrekingen.
- 12 jaar duurde het voordat hij de manga écht afrondde. Maar in werkelijkheid werkte hij er volgens eigen zeggen slechts vijf van die jaren actief aan.
- Hij worstelde constant met de vraag of hij de manga ooit wel zou voltooien. “Elke nieuwe film was eigenlijk een welkom excuus om paal en perk te stellen aan het tekenen!” bekende Miyazaki zelf.
- De grootste valkuil: de film werd vóór de manga afgerond. Dat leverde de gebruikelijke creatieve problemen op (Game of Thrones, iemand?), en leidde tot grote verschillen tussen de verhaallijnen. Soms forceerde Miyazaki zich om sequenties uit de film in de manga te werken, andere keren koos hij helemaal andere wegen.
Het resultaat? Veel mensen begrepen de wending van de manga niet – helemaal als je verliefd was geworden op de animatiefilm en verwachtte dat de manga simpelweg hetzelfde zou zijn. Volgens Miyazaki kwamen die misverstanden doordat mensen Nausicaä meteen als ‘milieuactivistische heldin’ vastlegden, zonder verder te kijken. Want de manga is op alle fronten rijker, complexer, en – volgens veel fans én kenners – simpelweg beter. (Niet voor niks werd het opgenomen in het standaardwerk ‘1001 Comics You Must Read Before You Die’).
Nausicaä: geboorte van een regisseur en een studio
De manga gaf Miyazaki de vrijheid om zijn verhaal écht uit te diepen:
- Bijfiguren als Kushana en Kurotowa zijn in de manga veel rijker uitgewerkt.
- De politieke intriges en het alledaagse leven in de Vallei van de Wind krijgen veel meer ruimte.
- Nausicaä’s dilemma’s zijn diepgaand en nooit simpel opgelost – zwart/wit denken is ver te zoeken.
Opmerkelijk: het werk werd gedurende de twaalf jaar sterk beïnvloed door de wereldgebeurtenissen (zoals de oorlog in Joegoslavië en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie), en zelfs Miyazaki’s persoonlijke transformatie. Zijn afscheid van het marxisme was volgens hemzelf direct verbonden met het schrijven van Nausicaä.
Nausicaä werd zo niet alleen een creatieve uitlaatklep, maar vormde Miyazaki ook als mens én regisseur. Z’n latere films (Het Kasteel in de Lucht, Mijn buur Totoro, Kiki’s Vliegende Koerier, Porco Rosso) droegen allemaal de sporen van dit langlopende project, vaak met lichtere thema’s die voor Miyazaki een broodnodige adempauze waren. Opvallend genoeg werd direct na het afronden van de manga zijn donkerste en meest geëngageerde film gemaakt: Prinses Mononoke.
Zelfs de oprichting van Studio Ghibli was te danken aan dit project: dankzij het teamwork voor Nausicaä sloegen Miyazaki, Takahata en Toshio Suzuki de handen ineen – en de rest is, tsja, geschiedenis.
Dus, wil je écht weten wie Miyazaki is en waar zijn genialiteit schuilt? Geef die zeven delen van Nausicaä van de Vallei van de Wind een kans. Je vindt ze nog altijd zonder al te veel moeite – ideaal om die regenachtige dagen door te komen. En mocht je dan nog niet genoeg hebben, ook Shuna’s Reis komt eraan. Op naar veel leesplezier – en een herontdekking van Miyazaki’s ware meesterwerk!
