Hoewel we veel nadenken over het onderwerp van een foto en over its scherpte, is wat er elders in de afbeelding gebeurt cruciaal voor het succes ervan.
Tijdens de allereerste les van de fotografie‑cursussen die ik geef, benadruk ik tegen mijn klanten het belang van wat er op de voorgrond en op de achtergrond gebeurt. Dat is van doorslaggevend belang voor het succes van de foto. Het is zo gemakkelijk om ons vast te klampen aan het onderwerp dat we de kritieke elementen voor, achter en langs de rand van het kader over het hoofd zien. Bovendien hebben veel DSLR’s kleine, weinig betrouwbare zoekervensters waardoor het lastig is om alles in het kader te zien.
Het gaat echter niet alleen om de aanwezigheid of plaatsing van secundaire objecten in de foto die van invloed is op de aantrekkingskracht van het beeld. De kwaliteit van de achtergrond van de foto telt ook mee.
Occlusie‑objecten
Een veelgemaakte fout die veel beginnende fotografen maken, is het nemen van een foto van iemand waarbij bijvoorbeeld een straatlantaarn uit die persoon schijnt te groeien. Ik moet eraan toevoegen dat dit probleem niet uitsluitend bij beginners voorkomt. Ik heb bruiloftenfoto’s gezien waarbij de bruid of bruidegom bomen of deuropeningen uit hun hoofd zagen groeien.
Om dit soort fouten te voorkomen, moet de fotograaf manieren vinden om het onderwerp los te maken van het achtergrondobject. Meestal houdt dit in dat de fotograaf of het onderwerp naar een kant beweegt.
Het probleem doet zich niet alleen voor op de achtergrond, en het is ook niet beperkt tot portretten van mensen. Een tak die over het lichaam kruist, kan bijvoorbeeld menige vogel op een stok verpesten. Foto’s van kleine zoogdieren en vogels die op de grond foerageren kunnen last krijgen van ongewilde grassprieten die door hun lichamen snijden.
Zelfs bij landschapsfotografie kan het hoofdonderwerp er awkward uitzien als het op één lijn ligt met iets belangrijks achter het onderwerp.
Bovendien is het niet alleen de positie van voorwerpen ten opzichte van het hoofdonderwerp die problematisch kan zijn. Secundaire elementen in een foto kunnen ook de compositie verpesten als ze op een storende manier samenkomen met andere secundaire of tertiaire elementen. Wanneer ik het vuurtoren‑punt aan het uiteinde van de aanlegsteiger nabij mij fotografeer en ik de camera op de verkeerde hoogte houd, lijnen de relingen uit met de horizon, waardoor het zeewanalie onder hen en de lucht erboven belandt. Dat ziet er rommelig uit.
Als het gaat om rommel, gaat het niet alleen om objecten die ongewenst aanwezig zijn. afval is een lelijke afleiding in landschapsfoto’s. Hoewel het vrij eenvoudig is om dit met de vele bewerkingstools te verwijderen, is het veel beter de opname in de camera correct te krijgen. Bij voorkeur neem je het afval mee en verwijder je het uit de scène, rekening houdend met je eigen veiligheid; ik zou geen advies geven om gedumpt spuitmateriaal op te rapen, bijvoorbeeld.
Natuurlijke afleidingen kunnen ook op de achtergrond verschijnen. Die kunnen de balans van de afbeelding verstoren. Voor landschapsfotografen kan dit een blauwe vlek zijn in een anders bewolkte lucht, een rots aan een randje, of een vogel die net in het vlak vliegt.
De hoeveelheid onscherpe achtergrond
We mikken er vaak op om een geringe scherptediepte te hebben in beelden. Wanneer je op een onderwerp scherp stelt, zullen de voorgrond en achtergrond in verschillende mate onscherp lijken. Dat hangt vooral af van drie variabelen: je afstand tot het onderwerp, de lenslengte en de opening. Dit is een van de enkele zeldzame omstandigheden waarin de camera‑instellingen in ons voordeel werken.
Bij het fotograferen van een vogel gebruik je een lange lens. Je schiet ook met een grote opening (een lage f‑getal), deels om een snellere sluitertijd te krijgen en om de achtergrond te vervagen, wat helpt om het onderwerp los te maken van voor- en achtergrondafleidingen. Idealiter kom je dichterbij zonder het onderwerp te storen, zodat het meer van het kader vult en atmosferische storingen worden weggefilterd. Al deze factoren helpen om het onderwerp te scheiden van de achtergrond.
Daarentegen wil je bij landschapsfotografie normaal gesproken dat de hele foto scherp is. Daarom gebruik je doorgaans een groothoeklens, waarmee je extra scherptediepte krijgt. Ook gebruik je vaker een kleinere openingswaarde (hoger f-getal) om dezelfde reden. Soms maakt het niet uit als de sluitertijd wat langer is omdat het landschap doorgaans kalm is. Tot slot focus je op de hyperfocale afstand, die relatief dicht bij de camera ligt, om van voor naar achter alles scherp te krijgen. Zo verdwijnt de onscherpte.
De kwaliteit van de onscherpe achtergrond
Hoewel we de mate van blur in de foto kunnen aanpassen, kan die onscherpte ook in kwaliteit variëren.
De kwaliteit van het onscherpe gebied wordt “bokeh” genoemd. Ik zal graag door moedige Japanse sprekers gecorrigeerd worden, maar volgens mij komt het van het woord “boke” (ぼけ), wat “vervaging” of “nevel” betekent. Je zult het vaak fonetisch zien zoals /ˈboʊ.keɪ/ in Engelse woordenboeken. Dat betekent dat het uitspreek is als “bou” (zoals bij bow and arrow) en “keh” (zoals in de klank van Ken, maar zonder de n). Het is een tweelettergreepwoord met gelijke klemtoon op elke sylabe.
Bokeh verwijst naar hoe plezierig de onscherpe delen van een afbeelding eruitzien. Het gaat niet om de hoeveelheid blur, maar om de kwaliteit ervan. Je kunt veel blur hebben met slechte bokeh. Evenzo kun je maar weinig blur hebben met prachtige bokeh. Het verschil zit in het karakter ervan.
Goede bokeh kent onscherpe gebieden die soepel vervagen, zonder scherpe randen. Hooglichten (zoals on‑afgevlakte lichtjes) verschijnen zacht en gelijkmatig van vorm. Daardoor voelt de achtergrond kalm en niet afleidend, wat helpt om het onderwerp te scheiden en het te laten opvallen.
Daarentegen ziet slechte, drukke of “overvolle” bokeh er hard en grof uit. Soms wordt er gesproken van een “nervous bokeh”; texturen op de achtergrond zijn dan agressief en over‑gedefinieerd, waardoor ze concurreren met het onderwerp. Vaak zullen on‑of‑uit‑gefocuste lichtpunten een fel randje krijgen, en er kunnen zelfs dubbele randen, uienringen in de blur en chromatische aberraties (gekleurde lijnen bij hoog contrast) optreden.
Af en toe kan er een asymmetrie ontstaan waarbij een lens een soepele achtergrondbokeh produceert maar een scherpere voorgrondonscherpte geeft, of omgekeerd. Dan kan de bokeh vreemd aanvoelen. Vooral zichtbaar bij close‑ups of bij foto’s van wilde dieren.
De grootste factor die de bokeh‑kwaliteit bepaalt, is het optische ontwerp van de lens. Verschillende lenzen leveren duidelijk verschillende bokeh op vanwege hoe goed aberraties zijn gecorrigeerd en hoe gelijkmatig het lichte verspreid is in de onscherpe gebieden. Een goedkope lensfilter kan ook leiden tot een slechte bokeh.
Desondanks zijn sommige aspecten van bokeh subjectief. Neem bijvoorbeeld het zwierige patroon dat sommige lenzen produceren. Dat wordt meestal als slechte bokeh beschouwd. Het is echter ook een zeer gewild kenmerk van sommige klassieke filmlenzen.
Diafragma‑vormen
Diafragma bestaat uit een reeks lamellen. Het aantal en de vorm van de lamellen beïnvloeden de kwaliteit van de bokeh. Over het algemeen hebben betere lenzen meer gebogen lamellen, wat vlekken van hooglichten in het onscherpe gebied oplevert en een vloeiender geheel geeft. Lenzen met zes rechte lamellen geven hexagonale vormen in plaats van disken, en dat kan ook aantrekkelijk zijn.
Er was een esthetische tegenbeweging tegen “perfect” bokeh, en ultra‑gladde, ronde bokeh werd wijdverbreid en een beetje te commercieel. Daarom is een hexagonale of polygonale bokeh een weloverwogen, modebewuste uitstraling geworden in recente films, tv-series en prestige‑drama’s op streaming platforms, waarbij cinematografen oudere lenzen kiezen voor een vintage stijl. De klassieke looks van films zoals Citizen Kane (1941), The Third Man (1949), The Man Who Knew Too Much (1956) en Vertigo (1958) werden in modernere producties gezocht, zoals John Wick (2014), Moonlight (2016) en At Eternity’s Gate (2018). Op televisie zagen we series als Breaking Bad (2008-2013), Narcos (2015-2018), The Crown (2016-2023) en Slow Horses (2022-heden).
Om dezelfde reden zoeken verschillende fotografen, waaronder ikzelf, naar vintage lenzen die geschikt zijn gemaakt voor hun camera’s. De oude lenzen worden gewaardeerd omdat ze er niet klinisch perfect uitzien en een rechte opening hebben die een polygonale verschijning geeft.
Waarom lenzen met een vast brandpunts beter zijn dan zoomlenzen
Op het eerste gezicht zou men aannemen dat lenzen van hogere kwaliteit over het algemeen een soepeler achtergrondrendering opleveren, zelfs bij vergelijkbare brandpunts en diafragma’s. Daarom verwacht je dat hoe meer je betaalt, hoe beter de bokeh waarschijnlijk zal zijn. Maar dat is niet altijd het geval. Prijs en prestige garanderen geen mooie bokeh. Er zijn goed gedocumenteerde gevallen waarin zeer dure, professionele lenzen werden bekritiseerd om hun slechte bokeh, ook al blonken ze uit in scherpte, autofocus of veelzijdigheid.
De relatief dure Sony FE 24–70mm f/2.8 GM (oorspronkelijke versie), Nikon Z 24–70mm f/2.8 S en Canon RF 24–70mm f/2.8L IS kosten allemaal ongeveer drie keer zo veel als langzamere zooms in hetzelfde bereik. Toch worden ze allemaal beschreven als heeft scherpe randen, harde bokeh, en drukke texturen. Daar zit een reden achter. Ontworpen voor evenementfotografen en persfotografen die betrouwbare prestaties eisen, hebben fabrikanten de scherpte over het kader gemaximaliseerd en aberraties streng gecontroleerd. Zoals alles in de fotografie is er altijd een compromis, en die compromissen leidden tot harde overgang in de blur. Een lens kan klinisch scherp zijn en toch een onaangename bokeh hebben.
Daarentegen kunnen goedkope “Nifty Fifty” (50mm f/1.8) lenzen een prachtige blur geven, maar ten koste van scherpte en chromatische aberraties. Dus terwijl zoomlenzen zijn geoptimaliseerd voor flexibiliteit, scherpte en consistentie, worden prime‑lenzen meestal geoptimaliseerd voor bokeh‑kwaliteit. In het algemeen leveren goedkope primes betere bokeh dan dure zooms.
Post‑processing
Als je er niet tevreden mee bent, kun je de bokeh verbeteren door zorgvuldig bepaalde instellingen toe te passen bij het ontwikkelen of bewerken van een afbeeldingsbestand. Het gebruik van maskers en het voorzichtig verlagen van scherpte, helderheid (microcontraste) en textuur (fijn contrast), en het subtiel toevoegen van blur kan de bokeh verbeteren. Ga voorzichtig te werk! Te veel ervan ziet er vreselijk uit.
Tot slot
We richten ons zeer terecht op het hoofdonderwerp, maar het is ook belangrijk om na te denken over wat er rondom gebeurt. Vermijd occlusies, verwijder afleidingen en geef aandacht aan de bokeh.
